Samenvatting
Circa 2% van de populatie heeft een dermate hoge intelligentie dat aanpassingsstoornissen op het werk kunnen ontstaan, soms met verzuim als gevolg. Aan de hand van bepaalde kenmerken en signalen kunnen bedrijfs- of verzekeringsartsen hoogbegaafdheid herkennen en bespreekbaar maken. De oplossing kan liggen in het wijzigen van functie-inhoud of arbeidsomstandigheden; medische of psychotherapeutische behandeling is dan niet nodig. Een disfunctionerende hoogbegaafde medewerker wordt zo een gewaardeerde kracht, die unieke bijdragen levert op het werk .

Inleiding
Meer en meer wordt erkend dat hoogbegaafden met hun capaciteiten kunnen helpen om complexe vraagstukken op te lossen 1. Velen van hen functioneren op hoog niveau. Maar net zoals een aantal hoogbegaafde schoolkinderen, disfunctioneren sommige hoogbegaafden op het werk en zijn ze ongelukkig 2. Sommigen worden ziek en zelfs blijvend arbeidsongeschikt. Welke kenmerken vertonen de problemen van hoogbegaafden op het werk? Wat kunnen bedrijfs- en verzekeringsartsen hiermee?
Ter illustratie eerst twee casus.

• Casus1
  Alice Wismeijer is een 38-jarige vrouw. Zij is onderzoekster bij een overheidsdienst en heeft door zelfstudie in de avonduren veel diploma’s gehaald. In haar werk functioneert ze goed. Ze heeft echter al jaren een collega die haar pest. Ze probeert daar niet op in te gaan en verzuimt bijna nooit. Op een dag wordt het haar allemaal teveel. De bedrijfsarts stelt burnout vast. Zij verzuimt langdurig. Ze zoekt zelf naar therapie. Er komt veel leed uit haar jeugd naar boven. Na een jaar wordt zij volgens een WAO-keuring geschikt bevonden voor eenvoudig werk voor 20 uur per week. Alice vermoedt dat ze zeer intelligent is en weet dat eenvoudig werk voor haar niet vol te houden is, maar durft dit niet in te brengen. Zij krijgt vreselijke huilbuien op het spreekuur van de bedrijfsarts en deze weet niet wat hij met haar aan moet. Reïntegratie lukt niet.
  
• Casus2
  Joost Bakker is een 42-jarige automatiseerder. Hij heeft nekklachten, waarvoor hij regelmatig verzuimt. De bedrijfsarts roept hem op voor een wat langer gesprek. Joost is wat angstig en erg met zijn gezondheid bezig. Verder blijkt hij nogal eenzaam, heeft ook weinig contacten met collega’s. Hij functioneert inhoudelijk goed, zijn baas is blij met hem. De bedrijfsarts suggereert een advies van de A&O-psycholoog bij de Arbo-dienst. Deze neemt na een uitgebreide anamnese ook een aantal testen af. Hieruit blijkt dat Joost o.a. extreem hoog scoort op analytisch denken.
  Joost vertelt dat hij op de middelbare school is getest, maar van zijn ouders nooit de uitslag mocht hebben. Verder wijzen de tests en het gesprek niet op ernstige problematiek. De psycholoog adviseert Joost om bij de vereniging Mensa* informatie op te vragen. Hij overwint enige weerstand en volgt het advies op. Op basis van de reeds afgelegde test wordt hij lid. In de documentatie die hij krijgt, herkent hij veel. Hij krijgt binnen de vereniging verschillende waardevolle contacten. Een jaar later maakt hij bij de bedrijfsarts een ontspannen indruk. Hij heeft nog wel nekklachten, maar verzuimt er zelden meer mee. Hij is een nieuwe studie begonnen en is blij met het advies dat de psycholoog hem gaf.

Kenmerken van hoogbegaafden
Hoewel natuurlijk alle hoogbegaafden verschillend zijn, zijn er wel kenmerken, die veel voorkomen. Sommige daarvan zijn van nature aanwezig, andere zijn geleidelijk ontstaan door interactie met de omgeving. Oorzaak en gevolg zijn dus niet altijd te onderscheiden.

• Snelheid van denken. Het denken van hoogbegaafden verloopt sneller. Men maakt veel gedachtesprongen, associeert snel en springt schijnbaar van de hak op de tak.
  
• Hooggevoeligheid. Een hoger ontwikkelingspotentieel gaat vaak samen met hooggevoeligheid 7. Deze hooggevoeligheid uit zich op verschillende gebieden: psychomotorisch, sensueel, intellectueel, imaginatief, emotioneel 7 en kan lijken op ADHD.
  Zintuiglijke overprikkeling uit zich auditief (machines, radio’s, smakken), visueel (lichtinval) of de tastzin (bepaalde stoffen, merkjes in kleding of aanrakingen). Hooggevoeligheid in het algemeen staat momenteel sterk in de belangstelling 8.
  
• Introversie. De interne wereld van hoogbegaafden is sterk ontwikkeld. Ze zijn snel en gemakkelijk te kwetsen en houden daarom mensen op een afstand. Sommigen mijden feestjes en dergelijke, omdat de gesprekken hen niet interesseren. Dit kan lijken op autisme 9. Introversie kan ook ontstaan door het zich afgewezen voelen. Mensen met hoge IQ’s zouden moeilijker ‘soortgenoten’ ontmoeten, waardoor men gauw in een isolement komt 10.
  
• Emotionele ontwikkeling. Veel hoogbegaafden voelen sterke emoties. Maar omdat het cognitieve denken overheerst en veiligheid biedt, blijft de emotionele ontwikkeling relatief achter. Ze kunnen gevoel en verstand moeilijk verbinden. Dit kan versterkt worden wanneer men zich al jong eenzaam voelt. Bijvoorbeeld wanneer de omgeving het kind niet als hoogbegaafd (h)erkent. Gelukkig is de emotionele ontwikkeling bij veel hoogbegaafden wel goed verlopen.
  
• Creativiteit. Het denken van hoogbegaafden is anders dan van normaal begaafden: globaler en met een sterk voorstellingsvermogen. Voor gemiddeld intelligente mensen zijn zij vaak niet te volgen. Ze kunnen snel patronen herkennen, waardoor zij bijvoorbeeld trends kunnen voorspellen. Zij kunnen vaak intuïtief conclusies trekken 11. De creativiteit wordt nogal eens gefrustreerd in het reguliere onderwijs.
  
• Onafhankelijkheid. De oordeels- en meningsvorming van hoogbegaafden gaat vaak autonoom te werk. Zij zijn non-conformistisch en vertonen daardoor wat leerkrachten snel ‘onaangepast gedrag’ noemen 11. Deze onafhankelijkheid hangt samen met de genoemde creativiteit. Zij hebben vaak een hekel aan niet-democratische autoriteit 12.
  
• Perfectionisme. Perfectionisme gaat vaak gepaard met het hebben van te hoge verwachtingen van anderen, maar ook met schaamte, schuldgevoel en minderwaardigheidsgevoelens door het niet kunnen voldoen aan de eigen hoge normen 9,13. Hierdoor ontstaat spanning en soms ‘verlamming’.
  
• Leerstijl. De leerstijl is vaak explorerend. Aan leren van gewone ‘rijtjes’ hebben ze een enorme hekel, ze vinden het oninteressant en gaan zich vervelen 12. Ze snappen de vragen van de leraar of uit het leerboek vaak niet, ze zoeken daar te veel achter. Dat leidt tot frustratie. Sommige hoogbegaafde volwassenen ontberen basiskennis, maar hebben wel veel kennis op gebieden waarin ze geïnteresseerd zijn. Ze ontwikkelen vaak geen leerstrategieën omdat ze nooit leren van falen 9.
  
• Faalangst en onderprestatie. Als de intelligentie niet wordt gestimuleerd, ontwikkelen kinderen vaak slechte werkgewoontes 14. Ze denken soms zelf dat zij dom zijn, worden faalangstig en gaan onderpresteren 9. Hun motivatie om te gaan leren daalt. Dit kan later leiden tot frustraties en teleurstellingen in hun loopbaan.

Hoogbegaafden en problemen op het werk.
Hoe hoogbegaafdheid zich op het werk uit en hoe de hoogbegaafde dit zelf ervaart, is nog nauwelijks onderzocht. Een van de auteurs (FC) werkte lange tijd als P&O-adviseur in een omgeving van veel hoogbegaafden. Hij ontdekte een verrassende parallel tussen hoogbegaafden en kunstenaars. Beiden kunnen zich vaak pas ontplooien als er aan soms wonderlijke voorwaarden wordt voldaan. Inspiratie en motivatie blijken belangrijker factoren dan kennis en kunde 15
Daarnaast hebben wij loopbaanervaringen van o.a. Mensa-leden* en vanuit onze eigen praktijk verzameld. Op basis van dit alles presenteren wij in tabel 1 een aantal kenmerkende uitspraken, zowel vanuit medewerker- als omgevingsperspectief. Bij drie of meer van deze kenmerken valt hoogbegaafdheid te overwegen als oorzaak voor de aanpassingsproblemen op het werk.

Tabel 1
Kenmerkende uitspraken van werkomgeving en hoogbegaafde medewerker bij aanpassingsproblemen

De aanpassings- en communicatieproblemen worden zichtbaar uit het verschil tussen de linker- en de rechterkolom.
Disfunctionerende hoogbegaafden zijn zich vaak niet bewust van de eigen intelligentie, waardoor onkunde van anderen als onwil wordt geïnterpreteerd 16. Ze ergeren zich en gaan vaak veel te snel. Verder is er de neiging sterk op de inhoud gericht te zijn, en weinig op zaken als enthousiasme en motivatie 2. Aan de andere kant proberen ze zich soms juist teveel aan te passen, waardoor algehele ontevredenheid kan ontstaan en de profilering onvoldoende duidelijk is om geschikt werk aan te trekken.
Adviesfuncties, creatieve beroepen en specialistische functies in b.v. de juridische, medische, technologische, onderwijskundige, PR of journalistieke sector zijn vaak heel geschikt, evenals het opzetten van een eigen onderneming 17. In de aansturing door de leidinggevende dienen doel en resultaat voorop te staan en niet de te volgen methode (‘kompasbenadering’).1 Bij die benadering kunnen hoogbegaafden unieke bijdragen leveren aan bijvoorbeeld strategie, probleemoplossing, trendwatching en productontwikkeling.

Hulpverlening
Het herkennen van de eigen hoogbegaafdheid is vaak een belangrijke stap om beter te gaan functioneren. Een van de auteurs (FC) onderscheidt hierbij vanuit zijn ervaring met coaching en loopbaanbegeleiding vijf, vaak onbewuste, strategieën, zie tabel 2, 18. Na publicatie van deze indeling kwamen twintig reacties van de doelgroep, die alle blijk gaven van veel herkenning.
Vaak vindt ontwikkeling plaats van de ene naar de andere strategie. Soms worden in verschillende omgevingen verschillende strategieën naast elkaar toegepast.

Tabel 2
Strategieën van hoogbegaafden ten aanzien van leven en loopbaan

Inmiddels hebben enkele psychologen, coaches en loopbaanbegeleiders zich gespecialiseerd in hoogbegaafde volwassenen. Zij kunnen specifieke kenmerken duiden en aangrijpingspunten voor ontwikkeling aangeven. En zij zullen minder snel een onjuist pathologisch oordeel vellen. Bovendien begrijpen zij dat hoogbegaafden weliswaar zeer snel en goed kunnen denken, maar dat dit niet geldt voor de sturing van hun eigen ontwikkeling of hun eigen loopbaan.

Psycholoog Hans de Vries 19 geeft in zijn boek praktische adviezen om beter contact te krijgen met het alledaagse leven en daarmee met de samenleving. Zoals ‘niet doen’ als leidraad om te voorkomen dat ze te snel en te veel dingen naar zich toetrekken. Corten benadrukt het belang van zelfsturing in de loopbaan 15: van nature zijn hoogbegaafden geneigd rationeel te redeneren vanuit wat ze allemaal kunnen, wat gedaan moet worden en welke specifieke omstandigheden dat vereist. Om dan verbaasd of teleurgesteld te ontdekken dat dat niet vanzelf leidt tot een goede aansluiting op de werkplek. Contact met hun eigen gevoel, met dat wat ze graag willen en waardoor ze gemotiveerd worden blijkt vaak een betere basis voor contact met collega’s en profilering op de werkplek dan feitelijke kwaliteiten.

Wat kunnen bedrijfs- en verzekeringsartsen met deze kennis? Als zij de beschreven patronen bij cliënten herkennen of vermoeden, kunnen zij dit allereerst met degene zelf bespreken. Liefst met enige discretie, aangezien hoogbegaafdheid niet altijd een positief gevoel oproept. Soms weet de cliënt zelf al wat hem of haar te doen staat, en is eenvoudige begeleiding voldoende.
Indien nodig kunnen zij een psychologische test (met speciale aandacht voor intelligentie) aanvragen of gericht doorverwijzen naar een hulpverlener met ervaring op dit terrein. Zoals zo vaak kan ook hier vroegtijdige interventie veel leed besparen en kan met relatief eenvoudige middelen veel bereikt worden. Met name als de medewerker zich meer volgens motivatie en interesses gaat leren ontwikkelen en profileren, kunnen veel problemen verdwijnen. Dat kan werkgever en samenleving hoogwaardige en gemotiveerde krachten opleveren.

Tot slot
De belangrijkste bronnen voor dit artikel zijn, behalve de genoemde literatuur, ervaringen van cliënten, ervaringen en inzichten binnen Mensa Nederland en natuurlijk onze eigen levenservaringen. Wij hopen dat er onderzoekers in geïnteresseerd zijn om hier verder mee bezig te gaan. Dit om de talenten van hoogbegaafden beter te benutten. Van de verworven inzichten zullen echter ook anderen baat hebben: methoden voor bijvoorbeeld zelfonderzoek, die bij hoogbegaafden goed werken, blijken voor anderen evengoed verrijkend en boeiend.
Graag horen wij uw reacties over dit onderwerp uit de praktijk.

Auteurs
Mw A.P. Nauta is bedrijfsarts en A&O-psycholoog. Zij werkt als wetenschappelijk medewerker en als free lance adviseur. De heer drs. F.G.P. Corten is van oorsprong bioloog/filosoof en heeft een eigen loopbaanadviesbureau ‘Werk en Waarde’.

Noot
* Mensa is een wereldwijde belangenvereniging van zeer intelligente mensen. Zie www.Mensa.nl

1. Bil T, Peters J. De Breineconomie, Strategische keuzes voor waardecreatie. Pearson Education: 2001.


2. Raat F de. Hoogbegaafdheid werkt niet altijd goed. NRC Handelsblad 3 juli 2002.


3. Robinson NM, Zigler E, Gallagher JJ. Two tails of the normal Curve. Similarities and Differences in the Study ofMental Retardation and Giftedness. American Psychologist 2000; 55(12): 1413-1424.


4. Gardner H. Soorten intelligentie. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds, 2002.


5. Ackerman PL. Adult intelligence. ERIC/AE Digest Series EDO-TM-96-03, September 1996.


6. Mönks FJ. Hoogbegaafden: een situatieschets. Pag 17 t/m 32 in: Mönks FJ, Span P (red). Hoogbegaafden in de samenleving. Nijmegen: Dekker & van de Vegt, 1985.


7. Silverman LK. Persoonlijkheidsontwikkeling en hoogbegaafdheid. Amerikaanse Mensa bulletin, september 1986.


8. Beuken M van den. Hooggevoeligheid als uitdaging. Deventer: Ankh-Hermes, 2002.


9. Barreveld-Teisman Ina. Jonge kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong. Amersfoort: Omnino 1e druk 1995, 2e druk 2002.


10. Towers Grady. IQ en het probleem van de sociale aanpassing. Artikel uit januari 2002 Mensa Inside, Vertaald door Edu Braat. Mensa Berichten 469, april 2002.


11. The National Foundation for Gifted and Creative Children. Zie http://www.nfgcc.org/b.htm


12. The National Foundation for Gifted and Creative Children. Zie http://www.nfgcc.org/a.htm


13. Rebel-Runckel JJA. Analyse van vijf jaar ervaring in het contact met hoogbegaafden. Pag 372 t/m 377 in: Mönks FJ, Span P (red), zie 6.


14. Freeman J. Emotionele aspecten van hoogbegaafdheid. Pag 268 t/m 284 in: Mönks FJ, Span P (red), zie 6.


15. Corten FGP. In vier stappen naar leuk en zinvol werk. Mensa berichten, juni 2002. Zie www.werkenwaarde.nl


16. Alvarado N. De aanpassing van hoogbegaafde volwassenen. Overgenomen uit Advanced Development Journal of Adult Giftedness vol 1, jan 1989.


17. Geffen G van. Mensa-leden en de cultuurtypen van Harrison. Zie www.seba-interim.nl


18. Corten FGP. Een hoogbegaafde loopbaan. Mensa berichten, januari/februari 2002. Zie www.werkenwaarde.nl


19. Vries H de. Te veel mens, te weinig dier. Leefadviezen voor intelligente mensen. Amsterdam: Ambo, 1999. Pagina 30.

Summary
Gifted adults (people with a very high intelligence) sometimes are not able to function adequately at work. There exists hardly any scientific research on this topic. This article describes some characteristics of gifted people. Illustrated with examples the problems at work are explained. These problems can, when not recognised, lead adaptation problems with sick leave and disability. When occupational health physicians and insurance doctors will recognise these characteristics they can offer more adequate help or refer to other professionals. When motivation is restored people with very high intelligence are high-grade and can help solve complicated problems.

Dit artikel is eerder verschenen in het tijdschrift voor bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde (TBV 10, nr. 11, nov. 2002), van uitg. Bohn Stafleu van Loghum te Houten.