Print

(Dit artikel is verschenen in Loopbaan 5, jaargang 8, april 2003. Loopbaan is een uitgave van het LDC)

Werk voor hoogbegaafden (voor collega coaches)

Frans Corten
Het verstand even opzij
De hoogbegaafde kan snel denken en goed analyseren. Dat lijkt een carrière niet in de weg zitten. Het is dan ook voor veel hoogbegaafden een flinke schok om te merken dat zij met hun kwaliteiten de vastgelopen loopbaan niet kunnen vlottrekken. Waar loopt de hoogbegaafde in zijn werk tegenaan en wat doet zijn coach eraan?

Hoogbegaafden hebben een intelligentie die zoveel afwijkt van het gemiddelde in de samenleving, dat aanpassingsproblemen kunnen ontstaan. Vaak zijn zij zich daar niet van bewust. Sommigen beschouwen zichzelf juist als nogal dom en houden zich het liefst gedeisd. Anderen hebben veel conflicten in hun loopbaan, zonder echt te begrijpen waarom. Weer anderen werken met succes aan de verbetering van hun sociale vaardigheden. En er is ook een flinke groep, die - al dan niet door toeval - vroeg aansluiting vindt bij mensen van hetzelfde niveau. Geconfronteerd met maar weinig aanpassingsproblemen krijgt deze groep wel kans op een goede persoonlijke ontwikkeling.

Waaraan is hoogbegaafdheid te herkennen?
De adviseur die vermoedt dat een cliënt hoogbegaafd is, doet er verstandig aan zijn vermoeden ter sprake te brengen. Bij voorkeur met enige voorzichtigheid, aangezien een uitzonderlijk hoge intelligentie sociaal niet erg hoog wordt aangeslagen. Hoogbegaafdheid kan natuurlijk blijken uit een IQ-test. Interessanter is het om aanwijzingen voor hoogbegaafdheid te herkennen op grond van specifieke houdingen tijdens het loopbaan- of coachingstraject. Als cliënten daarmee worden geconfronteerd zien zij paralellen met eerdere levenservaringen, bijvoorbeeld op de werkvloer. Collega’s hebben hen soms al op dergelijke kenmerken gewezen. ‘Het krantenartikel dat ik van een collega kreeg opende me de ogen’, is geen ongehoorde reactie.

Subjectief en objectief
Veel hoogbegaafde cliënten zijn goed in het herkennen, verifiëren en combineren van objectieve feiten. Met dit vermogen kunnen zij allerlei problemen oplossen. Op dezelfde wijze proberen ze hun loopbaanprobleem op te lossen. Ze hebben een goed beeld van hun kwaliteiten en de voor hen geschikte werkomstandigheden en vragen zich af hoe ze precies die baan kunnen vinden. Wat daar echter voor nodig is, is een sociaal en creatief zoekproces (voor bijvoorbeeld netwerken) dat steunt op gevoelens en persoonlijke voorkeuren. Veel hoogbegaafden hebben niet geleerd persoonlijke voorkeur en eigen beleving serieus te nemen en daarover van gedachte te wisselen. Graag maken zij gebruik van quasi-objectieve uitspraken, zoals ‘in het algemeen is het het beste om…’ in plaats van ‘ik wil graag…’.
Om belangrijke keuzes, zoals loopbaankeuzes, naar bevrediging te kunnen maken is voor deze mensen dan ook van het grootste belang om te leren hun subjectieve gevoelens en voorkeuren te herkennen en te verwoorden.

Rationele uitweidingen
Voor veel mensen is een welomschreven doel een noodzaak om iets te bereiken. Hoogbegaafden voelen zich door strikte doelen eerder beperkt. De uitdaging gaat met de eenduidige doelstelling verloren en de enthousiasmerende spanning is er vanaf. Toch is het ook in deze gevallen geen oplossing om helemaal geen doelen te stellen. Heel gemakkelijk verliest de hoogbegaafde zich in een eindeloze rationele discussie, bijvoorbeeld over uitgangspunten of de precieze aanpak. Het is essentieel dat de coach dit afkapt. Een manier om dit constructief te doen is de aandacht te richten op de toekomst. Vraag wat de cliënt wil en waartoe hij zich voelt aangetrokken. Een veel voorkomend antwoord is: ‘Ik wil weten hoe iets werkt of in elkaar zit. Dus ik wil me bezighouden met nieuwe dingen’.
Dit is belangrijk, maar nog niet voldoende onderscheidend. Wat is ook nog leuk, als het nieuwe er af is? Daar moet de hoogbegaafde achter zien te komen.

Ambities
Wie zijn uitzonderlijke intelligentie daadwerkelijk als pijler voor zijn loopbaan wil inzetten, is vanzelfsprekend ambitieus. De coach doet er goed aan deze hoge verwachtingen van de cliënt te respecteren en niet terug te schrikken voor ongebruikelijke loopbaanpaden. Daarmee is echter niet gezegd dat elke ambitie geschikt is. Een belangrijke leidinggevende functie is dat meestal niet. Betere plekken voor hoogbegaafden zijn onder andere adviesfuncties met tegenstrijdige belangen, hoogwaardige technische, wetenschappelijke of medische functies, waar ruimte is voor creativiteit en grote lijnen, of een eigen onderneming met een unieke specialisatie. Ook functies met een ambachtelijk gehalte kunnen vaak tevreden stellen. Een instrumentenbouwer of een ontwerper.

Grote gevoeligheid
Hoogbegaafdheid gaat nogal eens samen met ‘hooggevoeligheid’; een hoge gevoeligheid voor geluiden, licht, of spanningen in een groep. Secundaire randvoorwaarden als een stille werkplek kunnen dan essentieel zijn voor het functioneren. Maar als de medewerker geneigd is deze behoefte te benadrukken, komt dit over als gezeur. Hij zou moeten leren om het juiste moment te kiezen om zijn randvoorwaarden, op een praktische en zakelijke manier aan de orde te stellen. Dezelfde hooggevoeligheid kan zich ook ontwikkelen tot een uniek talent voor bijvoorbeeld trendwatching.

Conflicten
Loopbanen van hoogbegaafden gaan nogal eens gepaard met conflicten, vooral met ‘hogergeplaatsten’. Collega’s houden hoogbegaafden vaak uit angst of jaloezie op afstand. Voor de hoogbegaafde is het van groot belang zulke conflicten te analyseren. Welke persoonlijke belangen staan er eigenlijk op het spel? Wat kan anders? En wanneer moet er misschien gewoon eens helemaal niets gedaan worden? Hoe kan de medewerker het de leiding makkelijker maken?

Werk voor hoogbegaafden
Vermoedelijk is elke coach veel van de genoemde onderwerpen al regelmatig tegengekomen. Ook zijn de aanbevolen methoden niet nieuw. Toch lopen veel cliënten in een gewoon traject vast. Waar zit het verschil? Een cliënt zei eens: ‘Als ik communiceer, heb ik haast altijd mijn “vertaalmachine” aanstaan, omdat ik bang ben als intimiderend of arrogant bestempeld te worden. Met mijn coach wil ik mijn gedachten de vrije loop laten.’ Moet een hoogbegaafde door een hoogbegaafde worden gecoacht?

Met dank aan Jeroen J . van Beele

Bij loopbaan- een coachingstrajecten met hoogbegaafden zijn enkele karakteristieken te onderscheiden. De tabel toont puntsgewijs een aantal benaderingswijzen.

KARAKTERISTIEKE KENMERKEN VAN EEN LOOPBAANTRAJECT VAN HOOGBEGAAFDEN
thema houding cliënt methodische aandachtspunten
Vertrouwen Heeft tijd nodig om vertrouwen te krijgen Neem het levensverhaal volledig serieus; laat trajectdoelen geleidelijk uitkristalliseren
Uitleg Grote behoefte aan uitleg en onderbouwing van de aanpak Geef voorbeelden van de mogelijke werking; geef het gerust toe als je iets niet zeker weet; sluit uitweidende discussies echter tijdig af en stel voor om te beginnen
Standaarden Weerzin tegen standaard- methoden en loopbaan- tests Verzin opdrachten op maat; selecteer brede instrumenten met veel ruimte voor persoonlijke invulling (bijvoorbeeld het Enneagram en biografische methoden)
Manipulatie Voelt manipulatie direct
aan en haakt dan af 		Wees duidelijk en direct, geef gerust een eigen onderbouwde mening
Subjectiviteit Moeite met subjectieve
oordelen; sterk gefocust op inhoud en omstandig-
heden
Besteed veel aandacht aan intuïtie, beelden, associaties, gevoelens, behoeften; leg uit dat het proces van het werk van communicatie en netwerken veel belangrijker is dan de feiten

Om ervaringen met het leiden en begeleiden van deze groep uit te wisselen en de kennis te vergroten, heeft Frans Corten in het voorjaar van 2003 binnen de NVO2 dit voorjaar een werkgroep 'Sturing van hoge intelligentie' opgericht. Belangstellenden kunnen mailen naar: Corten[apestaart]werkenwaarde.nl

Literatuur:
Nauta, A.P. en F.G.P. Corten. Hoogbegaafden aan het werk.
Tijdschrift voor bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde 10, nr. 11 (nov. 2002).
Raat, F. de. Hoogbegaafdheid werkt niet altijd goed.
NRC Handelsblad, 3 juli 2002.