door: Machteld van Laer

Onlangs heeft de regering besloten € 10 mln uit te trekken voor hoogbegaafden in het basisonderwijs opdat superslimme kinderen zich op school niet meer hoeven te vervelen. Maar hoe zit het met hoogbegaafde volwassenen? Bereiken ze de top of blijven ze bij gebrek aan discipline hangen in middelmatigheid? ‘Hoogbegaafd' is een vergelijkend begrip. Iemand is hoogbegaafd wanneer de score op een intelligentietest hoger is dan 98% van de bevolking. Dus 2% van de mensen is hoogbegaafd. Een hoge denksnelheid en een groot analytisch vermogen zorgen voor een hoog Intelligentiequotiënt (IQ). Maar deze eigenschappen staan lang niet altijd borg voor een succesvolle loopbaan. ‘IQ is een bijzonder slechte voorspeller van wat men uiteindelijk presteert in het leven', stelt de Amerikaanse psycholoog Robert Sternberg. In zijn boek Succesvolle intelligentie bepleit Sternberg een veel breder begrip van intelligentie. Praktische intelligentie, ondernemingsgevoel en creatieve intelligentie — gevoel voor vernieuwing — zijn volgens hem veel belangrijkere sleutels tot succes.

       Sternberg vertelt over de briljante student op Yale, die overal uitgenodigd werd voor sollicitatiegesprekken. Uiteindelijk kreeg hij door zijn arrogantie en gebrek aan ‘praktische intelligentie' maar één baan aangeboden, van een tweederangsorganisatie waar hij het krap twee jaar uithield. ‘Veel belangrijker dan IQ is het voor de carrière aardig en bekwaam gevonden te worden', stelt Sternberg.

       Frans Corten kan zich wel vinden in die anekdote. Als loopbaancoach met specialisatie hoogbegaafden helpt hij vastgelopen werknemers met een hoog IQ uit heel Nederland. Vaak zijn het mensen met problemen op het werk. Ze zijn overbelast geraakt, niet omdat het werk te moeilijk was, maar te gemakkelijk.
       Deze omkering betekent dat het advies van goedbedoelende personeelsafdelingen hier niet opgaat. ‘Ga het maar wat rustiger aan doen' werkt desastreus. Meer ingewikkelde dingen opzoeken, en vooral doen ‘wat je zelf echt wilt' is voor hoogbegaafden het advies.
       Volgens Corten— zelf ook hoogbegaafd — is motivatie de allesbepalende factor. Omdat zij in principe heel veel kunnen, moeten hoogbegaafden niet vanuit hun competenties benaderd worden. Ze kunnen wel ergens goed in zijn, maar als dat werk hun geen voldoening geeft, worden ze ongelukkig. ‘Als je iets kunt, wil dat nog niet zeggen dat het geschikt voor je is', beaamt ook Jennifer Campbell. De 36-jarige organisatieadviseur verandermanagement weet al sinds haar achttiende dat zij hoogbegaafd is. Zij liet zich testen in het verlengde van haar oriëntatie wat precies te gaan studeren. ‘Op verstandelijk niveau kon ik alles. Ik had ook wiskunde kunnen gaan doen', stelt zij. ‘Met een hoog IQ is het maken van de juiste keuzes nog belangrijker. Want anders wordt het moeilijk de discipline op te brengen om je talenten tot hun recht te laten komen.'

       Daarom helpt Corten mensen contact te krijgen met hun eigen diepere loopbaanwensen. Bijkomend voordeel: hoogbegaafden worden daardoor ook milder, waardoor de contacten met de collega's ook beter lopen. ‘De zogenaamd objectieve werkelijkheid van loopbaancompetenties is een illusie', vindt Corten. ‘Of iemand in het team geen problemen gaat geven, dat is het allerbelangrijkste selectiecriterium.' En daar lopen hoogbegaafden vaak tegenaan. Ondanks de toegevoegde waarde die ze zouden kunnen leveren, zijn ze geen gewenste werknemers. ‘Hoogbegaafd, dat betekent gedoe, iemand met soms heel andere gedachtes, die misschien ook de leidinggevende nog eens gaat tegenspreken, dat willen we allemaal niet.'

       Waar Corten echt fel over wordt is dat ook bedrijven die zichzelf innovatief noemen de hoogbegaafden geen kans geven. Terwijl de beste adviezen kunnen komen van iemand die heel erg intelligent is. ‘Laat een gemotiveerde hoogbegaafde rondlopen en heel erg goed kijken naar het op te lossen probleem. En dan heb je helemaal geen dure adviesbureaus meer nodig', stelt hij.
       Hoogbegaafden overleven alleen in grote organisaties als ze een bijzondere positie krijgen, weet Corten. Die positie heeft dan niet met hiërarchie te maken, benadrukt hij. Hoogbegaafden hoeven helemaal niet omhoog, voor hen is het belangrijk dat ze het anders mogen doen. ‘Voor routineklussen moet je zeker geen hoogbegaafde gebruiken, die gaat zich dan namelijk vervelen en die gaat dan allerlei manieren bedenken om het anders te doen.'
       Voor hoogbegaafden zijn vrije beroepen het meest geschikt. Nogal wat van zijn klanten hebben een technische of een economische opleiding, die ze zijn gaan doen omdat ze ‘het goed konden'. Vervolgens vonden ze hier niets aan en gingen ze iets creatievers doen.

       Uitgever Dick Ahles (57) is zo'n vrijeberoepsbeoefenaar. Als freelancer adviseert hij uitgeverijen en in dat kader werkt hij nu drie dagen bij De Pers en twee dagen bij het internetbedrijf First Focus.
       Het grootste deel van zijn leven heeft Ahles voor VNU gewerkt. Daar ging hij steeds van het ene onderdeel naar het andere. ‘Dat was echt beleid bij VNU dat je niet te lang achter elkaar hetzelfde moest doen', zegt hij. Voor hem was dat ideaal, want hij kan zich heel snel inwerken. Ahles eindigde bij VNU als directeur van De Gouden Gids tot die in 2004 verkocht werd.
       Als voordeel van hoogbegaafdheid vindt Ahles dat hij zaken snel kan overzien: ‘Ik kan heel goed analyseren en organiseren.' Maar zoals Corten signaleert, ervaart Ahles ook nadelen bij zijn hoogbegaafdheid. Zo kan hij snel ongeduldig worden. Vooral tijdens vergaderingen heeft hij daar last van. ‘Ik kan dan gewoon niet plaatsen dat mensen het niet meteen begrijpen', lacht hij. Maar sinds hij weet dat hij hoogbegaafd is — op latere leeftijd deed hij toevallig mee aan een thuistest van Mensa, de vereniging voor hoogbegaafden — is hij zich van de reden van zijn ongeduld meer bewust. ‘Het is misschien te stom voor woorden, maar als hoogbegaafde kun je slecht tegen domheid.'

Klik hier voor de krantopmaak (foto's zijn van Peter Boer)